Ανάλυση Προοιμίου: Λυσίας, Ὑπὲρ Μαντίθεου

Καθηγήτρια: Αθηνά Μαλαπάνη, Φιλόλογος

Παράγραφοι 1-2: Ο Μαντίθεος ξεκινάει την ομιλία του με έναν υποθετικό λόγο που δηλώνει το μη πραγματικό. Εάν δεν γνώριζε καλά ότι οι κατήγοροί του επιθυμούν να τον κακοποιήσουν και να το συκοφαντήσουν, θα είχε ευγνωμοσύνη για αυτήν την κατηγορία τους. Η δήλωση αυτή είναι παράδοξη, διότι κανένας κατηγορούμενος δεν θέλει να βρίσκεται σε αυτή τη θέση. Πρόκειται λοιπόν, για ένα στοιχείο εντυπωσιασμού που στοχεύει στην προσοχή και την εύνοια του ακροατηρίου.

Επιπλέον, θεωρεί ότι οι κατήγοροι του έχουν προσφέρει χωρίς να το καταλάβουν τα μεγαλύτερα αγαθά. Και αυτό αποτελεί μία παράδοξη (περίεργη) δήλωση που στοχεύει στην προσοχή και την εύνοια του ακροατηρίου. Όλες αυτές οι παράξενες δηλώσεις του Μαντίθεου σχετικά με την ευγνωμοσύνη στους κατηγόρους του δείχνουν ότι θα του δοθεί η ευκαιρία να παρουσιάσει τον εαυτό του και τον βίο του για να αποδείξει πόσο ενάρετος είναι. Έτσι, θα κατατροπώσει τους κατηγόρους του και θα εξυψωθεί ο ίδιος.

Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι ο Μαντίθεος δηλώνει την αυτοπεποίθησή του, καθώς θα καταφέρει μέσα από τον λόγο του να κάνει ακόμα και όποιον δεν τον συμπαθεί, να μεταμελήσει και να έχει θετική γνώμη απέναντί του. Αυτό αποδεικνύει τον δυναμισμό του και κερδίζει την προσοχή του κοινού.

Παράγραφος 3: Ο Μαντίθεος εκθέτει το κατηγορητήριό του στην τελευταία παράγραφο του προοιμίου του λόγου του. Πρέπει να αποδείξει ότι δεν υπηρέτησε ως ιππέας ούτε καν βρισκόταν στην πατρίδα την περίοδο της τυραννίας των Τριάκοντα τυράννων και δεν μετείχε στο καθεστώς τους.

            Για να πετύχει αυτόν τον σκοπό του, πρέπει να αποδείξει ότι είναι ευνοϊκός προς το δημοκρατικό πολίτευμα και δεν έχει σκοπό να το καταστρέψει. Επίσης, πρέπει να αποδείξει ότι ήταν συνεπής με τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις και συμμετείχε στους ίδιους πολέμους και εκστρατείες με τους υπόλοιπους Αθηναίους πολίτες. Τέλος, καλείται να αποδείξει ότι έχει ζήσει μετρίως, δηλαδή σύμφωνα με το μέτρο που αποτελούσε βασική αξία των αρχαίων Ελλήνων. Η ζωή του είχε μέτρο, μετριοπάθεια, ταπεινότητα και όχι ανηθικότητα, κακία, διαφθορά, αδικία. Εάν καταφέρει να τα αποδείξει όλα αυτά, αξιώνει τους βουλευτές να αποκαταστήσουν τη θιγμένη τιμή του και να θεωρούν τους κατηγόρους του χειρότερους. Επομένως, εδώ ο Μαντίθεος κάνει επίθεση στο ήθος του αντιπάλου για να τους μειώσει και να εξυψώσει το δικό του ήθος. Η αξίωσή του προς τους βουλευτές δείχνει αυτοπεποίθηση και σιγουριά για την ακεραιότητά του και την αθωότητά του.

Ο Μαντίθεος ξεκινάει τον λόγο του με έκφραση ευγνωμοσύνης στους κατηγόρους του («Εἰ μὴ συνήδη…καταστῆναι»), ένα αλλόκοτο και παράδοξο ξεκίνημα που δεν αναμένεται από κανέναν αναγνώστη/ακροατή. Αυτή η στάση του μαρτυρά δυναμισμό, αυτοπεποίθηση και βεβαιότητα για την αθωότητά του, με αποτέλεσμα να προκαλεί την πρόσεξιν του κοινού. Έτσι, υπονοεί ότι οι κατήγοροί του είναι συκοφάντες και υποκριτές. Ο Μαντίθεος υποστηρίζει ότι δεν έχει πρόβλημα να προβεί σε έλεγχο των βεβιωμένων του, καθώς ξέρει ότι είναι χρηστός και ενάρετος πολίτης και ηθικός άνθρωπος.

Η αυτοπεποίθηση του Μαντίθεου φαίνεται και από τη φράση «Ἐγώ γὰρ οὔτω σφόδρα ἐμαυτῶ πιστεύω», καθώς είναι βέβαιος για την αθωότητά του και πιστεύει ότι θα καταφέρει να μεταπείσει όλους όσοι διάκεινται αρνητικά ή εχθρικά απέναντί του. Και αυτό το στοιχείο προκαλεί την πρόσεξιν και την εὔνοιαν του κοινού, καθώς βλέπουμε έναν άνθρωπο που είναι βέβαιος για την ηθική του ποιότητα και την ενάρετη συμπεριφορά του.

Ο Μαντίθεος αξιώνει να αποδείξει στη Βουλή των Πεντακοσίων να αποδείξει ότι δεν είναι εχθρικός προς το παρόν πολίτευμα (δημοκρατία) και είχε συμμετάσχει στους ίδιους πολέμους και εκστρατείες με τους υπόλοιπους Αθηναίους πολίτες. Άρα, είναι υπάκουος και συνεπής στρατιώτης, φιλόπατρις και ηθικός και χρηστός πολίτης. Πιο συγκεκριμένα, ο Μαντίθεος στο τελευταίο τμήμα του προοιμίου αναφέρει ότι θα αποδείξει πως δεν υπηρέτησε ως ιππέας στο τυραννικό καθεστώς των Τριάκοντα ούτε καν βρισκόταν στην Αθήνα εκείνη την περίοδο και γενικά, δεν είχε καμία εμπλοκή και συνεργασία με αυτό το καθεστώς («πρῶτον δὲ …τῆς τότε πολιτείας»). Αυτό αποτελεί την εὐμάθειαν του προοιμίου, δηλαδή την ενημέρωση του κοινού για τα θέματα που θα αναλυθούν στη συνέχεια του ρητορικού λόγου.

Ο Μαντίθεος επιδιώκει να αποδείξει ότι έχει ζήσει σύμφωνα με το μετρίως βεβιωκώς, δηλαδή σύμφωνα με το μέτρο, καθώς αυτό είναι η ύψιστη αξία των αρχαίων Ελλήνων. Αυτό το στοιχείο του σε συνδυασμό με την αναφορά του ότι είναι ευνοϊκός στο παρόν πολίτευμα και ότι έχει συμμετάσχει στους ίδιους κινδύνους και πολέμους με τους υπόλοιπους συμπολίτες του, προκαλούν την εύνοια του κοινού. Έτσι, ο Μαντίθεος κάνει επίκληση στο ήθος του πομπού και αντίστοιχα, επίθεση στο ήθος των αντιπάλων του (δέομαι…χείρους εἶναι), με αποτέλεσμα να κερδίσει την εύνοια του κοινού του.

Ø  Στόχοι του προοιμίου: εὔνοια, πρόσεξις, εὐμάθεια

            Στο προοίμιο αυτό, η εὐμάθεια επιτυγχάνεται στο τέλος του, καθώς ο Μαντίθεος αναφέρεται στα θέματα για τα οποία θα επιχειρηματολογήσει στη συνέχεια του λόγου του και θα προσπαθήσει να αποδείξει. Πιο συγκεκριμένα, πρέπει να αποδείξει ότι δεν υπηρέτησε ως ιππέας την περίοδο των τριάκοντα τυράννων ούτε καν βρισκόταν στην πόλη ούτε μετείχε στο τότε πολίτευμα, αλλά είναι κατάλληλος για την αθηναϊκή δημοκρατία.

            Η πρόσεξις επιτυγχάνεται ήδη από την αρχή του λόγου, καθώς ο Μαντίθεος δηλώνει ότι θα είχε μεγάλη ευγνωμοσύνη στους κατηγόρους του αν δεν ήξερε ότι έχουν κακή προαίρεση. Αυτή η έναρξη του λόγου του προκαλεί περιέργεια και εντύπωση, με αποτέλεσμα να προσελκύει την προσοχή του κοινού. Μάλιστα, συνεχίζει λέγοντας ότι οι κατήγοροι θεωρούνται υπαίτιοι των μεγίστων ἀγαθῶν, εννοώντας ότι του δίνουν την ευκαιρία να δοκιμαστεί και να αποδείξει πόσο ενάρετος και σημαντικός πολίτης είναι. Η αυτοπεποίθησή του ότι είναι αθώος προσελκύει την πρόσεξιν του κοινού. Τέλος, η παράκλησή του προς τους βουλευτές (δέομαι) για να τον υποβάλουν σε δοκιμασία προκαλεί και πάλι την πρόσεξιν του κοινού.

            Η εὔνοια, δηλαδή η θετική διάθεση του κοινού, επιτυγχάνεται με την εικόνα αυτοπεποίθησης του Μαντίθεου για την αθωότητά του, αλλά και τη σιγουριά του ότι κάθε πολίτης που θα ακούσει τον λόγο του, θα μεταμελήσει, θα αλλάξει την άποψή του για τον Μαντίθεο και θα τον υποστηρίζει από εδώ και στο εξής. Επιπλέον, η προθυμία του να υποστεί δοκιμασία και να αποδείξει ότι διάκειται θετικά στο δημοκρατικό πολίτευμα και έχει ζήσει σύμφωνα με το μέτρο (μετρίως βεβιωκώς) προκαλεί επίσης την εύνοια του ακροατηρίου.

Ο θεσμός της δοκιμασίας: Η δοκιμασία αποτελούσε βασικό θεσμό της αθηναϊκής πολιτείας ώστε να διασφαλιστεί και να θεμελιωθεί το δημοκρατικό πολίτευμα. Κάθε πολιτικός άρχοντας, είτε είχε λάβει αξίωμα από εκλογές είτε από κλήρωση, έπρεπε να λογοδοτήσει για την πολιτική του προσφορά, αλλά και τον γενικότερο βίο του. Ο Μαντίθεος όχι μόνο δεν φοβάται να υποβληθεί σε δοκιμασία, αλλά παρακαλά τους βουλευτές της Βουλής των 500 να τον δοκιμάσουν ώστε να του δοθεί το κίνητρο να αποδείξει ότι έχει ζήσει σύμφωνα με το μέτρο και είναι χρηστός και ενάρετος πολίτης. Αυτό μαρτυρά την αυτοπεποίθησή του για την αθωότητά του και την ακαταλληλότητά του για να αναλάβει το πολιτικό του αξίωμα.

Ø  Συμπέρασμα: Ο Μαντίθεος πιστεύει και το αναφέρει με πλάγιο τρόπο ότι οι κατήγοροί του δεν έχουν στόχο να προστατεύσουν τη δημοκρατία στην Αθήνα, αλλά να κατηγορήσουν και να συκοφαντήσουν τον ίδιο για να του βάλουν φραγμό στην πολιτική του καριέρα. Άρα, αυτό που βιώνει ο Μαντίθεος είναι μια άδικη συκοφαντία.

Ομόρριζα

ü  Λέγω: λόγος, πρόλογος, επίλογος/επιλογικός, παράλογος, λογισμός, παραλογισμός, άλογος/άλογο, σύλλογος/συλλογικός/συλλογικότητα, κατάλογος, διάλογος, διαλλακτικότητα, διαλεκτικός, διάλεκτος, επίλεκτος, επιλογή, επιλεκτικός, διαλογή, ανάλογος/αναλογία, φορολογία/φορολογικός, λογική, λέξη, λεξικό, λεκτικός, διάλεξη, έπος/επικός, ρήση, ρήμα, ρηματικός, ρητός, άρρητος, ρητορική, ρήτορας, ρητοροδιδάσκαλος.

ü  Εἰμί: ουσία, εξουσία/εξουσιαστικός/αντιεξουσιαστής, παρουσία, απουσία, παρών/παρούσα/παρόν, απών/απούσα/απόν, παρουσιαστικό, παρουσιαστής/-στρια, απουσιολόγιο, παρουσιολόγιο, απουσιολόγος, ουσιαστικό(ς), ουσιώδης, επουσιώδης, μετουσίωση, ανούσιος/ ανοσιούργημα.

ü  ἔχω: κατοχή/κατοχικός, συνοχή/συνεκτικός/συνεκτικότητα, αποχή, μετοχή/μέτοχος/συμμετοχή/συμμετοχικός, παροχή/παροχές/πάροχος, προεξοχή, εσοχή, εξοχή/εξοχικός, διπλωματούχος, πτυχιούχος, κλειδούχος, προνομιούχος, οικοπεδούχος, αδειούχος, σχολείο/σχολικός/εξωσχολικός, σχολή, σχόλη, σχολαστικός/σχολαστικότητα, σχολαρχείο, σχήμα, σχηματισμός, ασχημάτιστος, άσχημος, ασχήμια, σχέδιο, σχεδιασμός, απροσχεδίαστος, σχεδίαση, σχεδία, προσχέδιο, ευεξία.

ü  Βάλλω: βολή, παραβολή/παραβολικός/παράβολο, καταβολή/καταβολές, προβολή, προβολέας, προσβολή/προσβλητικός, συμβολή, αποβολή, υποβολή, υποβολέας/υποβολείο, άβολος, διαβολή, εισβολή, εισβολέας, εκβολές, αναβολή/αναβλητικός/αναβλητικότητα, βλήμα.

ü  Τυγχάνω: τύχη, τυχερός, άτυχος, ατυχής, δυστυχής, ευτυχής, δυστυχία, ευτυχία, ατυχία, τυχάρπαστος.

ü  Δείκνυμι: δείκτης, υπόδειξη, απόδειξη/ αποδεικτικός, ένδειξη/ενδεικτικός, κατάδειξη, ανάδειξη, επίδειξη, επιδεικτικός.