ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2026

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΑΘΗΝΑ Ν. ΜΑΛΑΠΑΝΗ, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

Μια παγκόσμια σύγχρονη κρίση μοναξιάς Μια δομική αλλαγή συντελείται σχεδόν παντού, ταυτόχρονα. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, η πλειονότητα των κρατών, αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων, βρίσκεται κάτω από το «όριο αναπλήρωσης» των 2,1 παιδιών ανά γυναίκα, προκειμένου ένας πληθυσμός να διατηρείται δημογραφικά σταθερός χωρίς μετανάστευση. Σε 66 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, ο μέσος όρος είναι τώρα πιο κοντά στο 1. Σε άλλες, πλησιάζει όλο και πιο επικίνδυνα το μηδέν.

Εδώ και χρόνια, πολιτικοί και αναλυτές αντιμετωπίζουν την υπογεννητικότητα ως πρόβλημα πρωτίστως οικονομικής φύσης. Η ακρίβεια, η εργασιακή επισφάλεια, το υψηλό κόστος στέγασης, η ελλιπής κρατική στήριξη προς τους γονείς και η δυσκολία συνδυασμού καριέρας και οικογένειας -ιδίως για τις γυναίκες- θεωρούνται οι βασικές αιτίες. Όμως, πλέον δεν αρκούν για να εξηγήσουν τις παγκόσμιες διαστάσεις του φαινομένου. Δημογράφοι επισημαίνουν ότι η κρίση γεννητικότητας έχει εξελιχθεί σε κρίση των σχέσεων, με ριζική αλλαγή προτύπων και αντιλήψεων στην ψηφιακή εποχή. Στους «New York Times», η Άννα Λουί Σάσμαν, συγγραφέας και δημοσιογράφος με ειδίκευση σε θέματα φύλου, οικονομίας και αναπαραγωγής, σκιαγραφεί μια διάχυτη υπαρξιακή αβεβαιότητα στις τάξεις των νέων ενηλίκων. Συμβαίνει σε μια «εποχή πολυκρίσης», παρατηρεί, εν μέσω κλιματικής αλλαγής, γεωπολιτικής και οικονομικής αστάθειας, διεύρυνσης των ανισοτήτων και του τρόπου με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει τις κοινωνίες.

Προς επίρρωση των ανωτέρω, έρευνα των «Financial Times» βάσει ανάλυσης δεδομένων -από δημογραφικά αρχεία έως αναζητήσεις στην Google- καταγράφει μια χρονική σύμπτωση της πιο πρόσφατης δημογραφικής κατάρρευσης σε πολλές χώρες με τη χρήση των smartphones. Έχουν αλλάξει τον τρόπο αλληλεπίδρασης των νέων, ενόσω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καλλιεργούν εξιδανικευμένα πρότυπα σχέσεων, εμφάνισης και επιτυχίας. Έτσι, δημιουργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες που αυξάνουν τα επίπεδα μοναξιάς, κοινωνικής απομόνωσης και ψυχολογικής δυσφορίας, αλλά και ένα αναδυόμενο ιδεολογικό χάσμα μεταξύ νέων ανδρών και γυναικών, κυρίως μεταξύ όσων δεν έχουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Στο πλαίσιο αυτό, χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις, όπως υπογραμμίζει ο συντάκτης της έρευνας, Τζον Μπερν-Μέρντοχ, η γήρανση του πληθυσμού «επιβαρύνει την αύξηση της παραγωγικότητας και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου».

[Μαργαρίτα Βεργολιά, εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 23.5.2026, ελαφρώς συντομευμένο και διασκευασμένο].

Θέμα Α

Α1. Να συνοψίσετε σε 70-80 λέξεις τους λόγους στους οποίους, σύμφωνα με το Κείμενο 1, οφείλεται η υπογεννητικότητα.

            Σύμφωνα με το άρθρο, η υπογεννητικότητα αποτελεί ένα βασικό αρνητικό φαινόμενο της εποχής μας. Βασικές αιτίες της υπογεννητικότητας θεωρούνται το γενικότερο υψηλό κόστος στέγασης και ζωής, η εργασιακή αβεβαιότητα, η ελλιπής κρατική στήριξη προς τους γονείς και η δυσκολία συνδυασμού εργασιακών και οικογενειακών υποχρεώσεων. Επιπλέον, σημαντικό ρόλο παίζει και η κρίση των σχέσεων λόγω τεράστιας αλλαγής των προτύπων και των αντιλήψεων σήμερα. Μάλιστα, σε μια εποχή «πολυκρίσης», οι νέοι δυσκολεύονται να χτίσουν γερές σχέσεις και σε αυτό έχει συμβάλει και η εκτεταμένη χρήση των νέων τεχνολογιών και της τεχνητής νοημοσύνης που δημιουργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες για τις ανθρώπινες σχέσεις. Για όλους αυτούς του λόγους λοιπόν, παρατηρείται υπογεννητικότητα σήμερα.

Θέμα Β

Β1. Να γράψετε στο τετράδιό σας δίπλα στον αριθμό της Στήλης Α το γράμμα από τη Στήλη Β που αντιστοιχεί στην ορθή απάντηση, με βάση το περιεχόμενο των Κειμένων 1 και 2 (χωρίς αναφορά σε χωρία του κειμένου): 

1.      β

2.      β

3.      α

4.      α

5.      α

Β2.

α. Η τρίτη παράγραφος του Κειμένου 1 («Προς επίρρωση…πανεπιστημιακή εκπαίδευση») αναπτύσσεται με τον τρόπο του αιτίου-αποτελέσματος. Να επισημάνετε το αίτιο και δύο από τα αποτελέσματα (μονάδες 3) και να δηλώσετε ποια πρόθεση της συντάκτριας εξυπηρετεί η συγκεκριμένη επιλογή (μονάδες 3).

Το αίτιο της υπογεννητικότητας που προβάλλεται σε αυτήν την παράγραφο του κειμένου 1 είναι η εκτεταμένη χρήση των smartphones, η οποία οδηγεί στη δυσκολία θεμελίωσης ουσιαστικών σχέσεων μεταξύ των νέων ανθρώπων. Επιπλέον, προβάλλονται εξιδανικευμένα πρότυπα σχέσεων, επιτυχίας και ζωής, με αποτέλεσμα οι νέοι να έχουν μη ρεαλιστικές προσδοκίες και να δυσκολεύονται στη μεταξύ τους επικοινωνία. Όλα αυτά λοιπόν, οδηγούν στην υπογεννητικότητα. Η υπογεννητικότητα με τη σειρά της, οδηγεί σε ένα δεύτερο αποτέλεσμα, το οποίο είναι η μειωμένη παραγωγικότητα μιας κοινωνίας και κατά συνέπεια, η έλλειψη υψηλού βοιωτικού επιπέδου.

β. Στο Κείμενο 2 να γράψετε τι δηλώνουν οι έντονα υπογραμμισμένες λέξεις Γιατί (το πρώτο του κειμένου) και λοιπόν, κάνοντας αναφορά στα νοήματα που αυτές συνδέουν σε κάθε περίπτωση (μονάδες 4).

ΚΕΙΜΕΝΟ 2 [Τα νιάτα και τα γεράματα]

Λέγεται συνήθως ότι τα νιάτα είναι επαναστατικά, αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς· και αυτό πραγματικά είναι η χάρη και η δόξα τους. Λέγεται ακόμη ότι τα γεράματα είναι κατά κανόνα συντηρητικά, ηλικία των συμβιβασμών, ότι τα χρόνια εκείνα ο άνθρωπος και στις εχθρότητες και στις συμπάθειές του είναι μαλακός· ότι δεν προσέχει τις πολύ λεπτές αποχρώσεις, βλέπει μονάχα τα βασικά χρώματα· δεν μετακινείται προς νέες καταστάσεις, άγνωστες, αδοκίμαστες ακόμη. Και τούτο είναι αληθινό, έως ένα σημείο τουλάχιστο. Μπορούμε μάλιστα με αυτά τα μέτρα να προσδιορίζομε τα γεράματα της μικρής ηλικίας και τα νιάτα της μεγάλης ηλικίας. Γιατί υπάρχουν και νέοι συντηρητικοί, συμβιβαστικοί, υποχωρητικοί, που δεν αγαπούν ό,τι πρόκειται να τους βγάλει έξω από τα καθιερωμένα. Όπως αντίθετα υπάρχουν και γέροντες ριζοσπαστικοί, που νεάζουν στις σκέψεις και στα αισθήματα, που ενθουσιάζονται για τις επαναστατικές καινοτομίες κ.τ.λ. Τα δύο λοιπόν στρατόπεδα υπάρχουν και μακάρι να διαχωρίζονται ανάλογα με την ηλικία των σταυροφόρων τους. Γιατί χρειάζονται και τα δύο· είναι απαραίτητα για την υγεία του κοινωνικού σώματος. Αλίμονο στις κοινωνίες που αποτελούνται μόνο από «νέους» (στα νεύρα και στις ιδέες) ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός. Και αλίμονο πάλι στις κοινωνίες που είναι καμωμένες μόνο από «γέροντες» (στα μυαλά και στα χέρια) που τρέμουν κάθε μεταβολή και την καταριώνται. Ευλογημένες είναι κείνες που έχουν και τις δύο κατηγορίες πολιτών· η ιστορία χρειάζεται και τα δυο ρεύματα.

[Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, απόσπασμα από το κεφάλαιο «Τα γερατειά», σσ. 174-175, Αθήνα, 2008, εκδ. Νόηση]

§  Η πρώτη συνδετική λέξη («Γιατί») δηλώνει αιτιολόγηση. Αιτιολογούνται οι δύο προηγούμενες αντιθέσεις («τα γεράματα της μικρής ηλικίας και τα νιάτα της μεγάλης ηλικίας»), καθώς υπάρχουν νέοι άνθρωποι που είναι συντηρητικοί, αλλά και ηλικιωμένοι που είναι προοδευτικοί και πιο δεκτικοί στην αλλαγή.

§  Η δεύτερη συνδετική λέξη («λοιπόν) δηλώνει συμπέρασμα. Συμπεραίνεται ότι τα δύο «αντίπαλα» στρατόπεδα, νέοι και ηλικιωμένοι, μπορεί να έχουν διαφοροποιήσεις στη σκέψη και τη νοοτροπία τους.

Β3. Στο Κείμενο 2 να εξηγήσετε τη λειτουργία των παρακάτω γλωσσικών επιλογών: • το ασύνδετο σχήμα: «Λέγεται συνήθως…συμβιβασμούς·» (μονάδες 4), • το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: «Μπορούμε…προσδιορίζομε» (μονάδες 2) και • τη συνυποδήλωση/μεταφορά: «ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός» (μονάδες 4).

§  Το ασύνδετο σχήμα αποδεικνύει τα χαρακτηριστικά της νεότητας, τα οποία εκφράζονται συσσωρευτικά μαρτυρώντας έτσι τον δυναμισμό της νεότητας και τα έντονα συναισθήματα αυτής της ηλικίας.

§  Το α’ πληθυντικό πρόσωπο είναι ο λεγόμενος συμπεριληπτικός πληθυντικός, με τον οποίο ο αφηγητής δείχνει ότι όλα όσα εκφράζει αποτελούν συλλογικές σκέψεις και απόψεις.

§  Τέλος, η συνυποδήλωση/μεταφορά: «ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός» σημαίνει τους ανθρώπους που έχουν στόχο μόνο την πρόοδο και την εξέλιξη με ταχύτατους ρυθμούς, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη το παρελθόν και την ιστορία τους, αλλά και χωρίς να ενδιαφέρονται ίσως για τις συνέπειες της εξέλιξης που μπορεί να είναι κάποιες φορές αρνητικές.

Θέμα Γ

Γ1. Ποιες είναι οι προτροπές του ποιητικού υποκειμένου προς τον αναγνώστη/την αναγνώστρια; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τρεις (3) διαφορετικούς μεταξύ τους κειμενικούς δείκτες από το ποίημα. Πώς θα ανταποκρινόσουν εσύ στο κάλεσμα αυτό του ποιητικού υποκειμένου; (150-200 λέξεις)

ΚΕΙΜΕΝΟ 3

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος στο ποίημά του «Ποιος ζει και ποιος πεθαίνει» συνδέει τη ζωή με τη χαρά και την αγωνιστικότητα.

Αρκεί.

Χτύπα τη θλίψη καταγής

Και πέταξε το μαράζι στα σκουπίδια.

Πρέπει να πολεμήσης να χαρής

Κι ακόμα να χαρής

Κι όχι να πίνης ξύδι -όποιος κι αν στο δίνει

Τώρα σου πρέπει μέλι κι ένα ποτήρι γιομάτο «δε με μέλλει»

Ορθό-κοφτό σαν βλύσμα κραυγής γλάρου

Πρέπει να γυμνωθής

Κι αν στολιστής να στολιστής με αχάτη.

Πρέπει να νιώσης όλες τις ηδονές που σε τραβάνε

Μα πρώτα πρέπει να ανασάνης μπροστά στον ήλιο

Κι αφού λυτρώσεις στην ψυχή σου τον οίστρο του βαρβάρου

Έβγα στο δρόμο.

Κ’ εκεί,

Προ πάντων,

Μην φοβηθείς το πάτημά σου.

            Το ποιητικό υποκείμενο προτρέπει τους αναγνώστες/τις αναγνώστριες να αδράξουν τη ζωή, να πατάξουν ό,τι τους προκαλεί θλίψη και απογοήτευση και να ζήσουν με χαρά, θάρρος και γενναιότητα. Η εκτεταμένη χρήση του β’ ενικού προσώπου (ενδεικτικά παραδείγματα: «χτύπα, πέταξε, να πολεμήσης, να χαρής, να γυμνωθής, να νιώσης, να ανασάνης, λυτρώσεις, έβγα, μην φοβηθείς») δείχνει μια άμεση απεύθυνση σε ένα υποθετικό εσύ, σε ένα υποθετικό ακροατή/ υποθετική ακροάτρια. Επομένως, προτρέπει ρητά κάθε αναγνώστη/ αναγνώστρια να αγαπήσει τη ζωή και να ζήσει με ανδρεία στην ψυχή του/της. Ένας δεύτερος κειμενικός δείκτης είναι η μεταφορά «Χτύπα τη θλίψη καταγής», με την οποία το ποιητικό υποκείμενο προτρέπει τον καθένα από εμάς να καταπολεμήσει τη θλίψη μέσα του και να προσπαθήσει να αδράξει τη ζωή με θάρρος και αισιοδοξία, διεκδικώντας το καλύτερο για τον εαυτό του. Τέλος, η επανάληψη «Πρέπει να πολεμήσης να χαρής / Κι ακόμα να χαρής» μαρτυρά την ανάγκη του ποιητικού υποκειμένου να προτρέψει το κοινό του να νιώσει τη χαρά στα απλά πράγματα της ζωής. Θα μπορούσε να θεωρηθεί και μια απεύθυνση του ποιητικού υποκειμένου στον ίδιο του τον εαυτό ώστε να δώσει ψυχική δύναμη και σθένος στον εαυτό του για να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες της ζωής.

            Προσωπικά, θα δεχόμουν το κάλεσμα του ποιητικού υποκειμένου να αδράξω τη ζωή και να ζήσω προσπαθώντας να γεύομαι τη χαρά, αλλά λυτρώνοντας και καλλιεργώντας και την ψυχή μου και το πνεύμα μου ταυτόχρονα («Πρέπει να νιώσης όλες τις ηδονές που σε τραβάνε / Μα πρώτα πρέπει να ανασάνης μπροστά στον ήλιο / Κι αφού λυτρώσεις στην ψυχή σου τον οίστρο του βαρβάρου»). Θεωρώ ότι κάθε άνθρωπος πρέπει να παλεύει τις δυσκολίες, να καλλιεργεί την ψυχή του, να αναπτύσσει το πνεύμα του και να προσπαθεί να βρίσκει τη χαρά σε απλά πράγματα της καθημερινότητας. Η ζωή θα έχει άλλωστε πάντα δυσκολίες, αλλά πρέπει να έχουμε το σθένος να τις αντιμετωπίζουμε υπερβαίνοντας τα εμπόδια.

Θέμα Δ

Δ1. Αξιοποιώντας δημιουργικά ιδέες από τα Κείμενα αναφοράς 1 και 2, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτηθεί στη σχολική εφημερίδα: α) να εξηγήσετε για ποιους λόγους, κατά τη γνώμη σας, αυξάνονται τα επίπεδα μοναξιάς στην εποχή μας και β) να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συνεργάζονται οι νέοι με τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, ώστε να θεραπευτεί η μοναξιά και των δύο γενεών.

Ας πατάξουμε τη μοναξιά!

            Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται για την πολυπλοκότητά της, με αποτέλεσμα να έχει επηρεαστεί αναπόφευκτα η ψυχολογία, η νοοτροπία και οι σχέσεις των σύγχρονων ανθρώπων. Κατά συνέπεια, πολλοί άνθρωποι όλων των ηλικιακών ομάδων νιώθουν έντονο το συναίσθημα της μοναξιάς. Έτσι, υπάρχει διάχυτος ο προβληματισμός του πώς θα αντιμετωπιστεί η μοναξιά στις μέρες μας, ειδικά στους ανθρώπους τρίτης ηλικίας. Θα μπορέσουμε άραγε να βρούμε κάποιες πιθανές λύσεις;

            Η αύξηση της μοναξιάς, της αποξένωσης και της απομόνωσης τη σημερινή εποχή οφείλεται σε πολλούς και ποικίλους παράγοντες. Αρχικά, η κατάχρηση των νέων τεχνολογιών, του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης οδηγεί τους ανθρώπους σε μια εικονική επικοινωνία αποτρέποντας το χτίσιμο υγιών σχέσεων. Η απρόσωπη επικοινωνία μέσω του διαδικτύου δεν μπορεί να δημιουργήσει ουσιαστικό διάλογο μεταξύ των ανθρώπων, άρα και οι σχέσεις είναι επιφανειακές ή ανύπαρκτες. Επιπλέον, η εργασιακή αβεβαιότητα και η πολύωρη εργασία αποτρέπουν τους ανθρώπους από διάφορες δραστηριότητες κοινωνικοποίησης εντείνοντας τη μοναξιά. Μάλιστα, η γενικότερη αβεβαιότητα και ανασφάλεια της εποχής μας προκαλεί ψυχολογικές δυσχέρειες σε πολλούς ανθρώπους, με απόρροια να αδυνατούν ή να μην επιθυμούν να κοινωνικοποιηθούν επιλέγοντας τη μοναξιά και την απομόνωση.  Τέλος, η προσκόλληση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τροφοδοτεί τους σύγχρονους νέους με μη ρεαλιστικά πρότυπα επιτυχίας, ομορφιάς και ζωής, με αποτέλεσμα να μην γνωρίζουν τις αδύναμες πτυχές που αναπόφευκτα θα υπάρξουν σε μια οποιαδήποτε σχέση.

            Έχει παρατηρηθεί ότι η μοναξιά επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τα άτομα τρίτης ηλικίας οδηγώντας τα σε ψυχολογικά και σωματικά προβλήματα. Επομένως, κρίνεται απαραίτητο να ευρεθούν τρόποι συνεργασίας των παλαιότερων και των νεότερων γενεών ώστε να μειωθεί το χάσμα επικοινωνίας μεταξύ τους και να ενισχυθεί η κοινωνικοποίησή τους, ειδικά των ηλικιωμένων. Σύμφωνα με έρευνες και σχετικά κοινωνικά πειράματα που έχουν διεξαχθεί σε χώρες του εξωτερικού, έχουν καταρτιστεί εθελοντικά προγράμματα, στα οποία άτομα νεαρής ηλικίας (π.χ. φοιτητές/φοιτήτριες) βοηθούν στην καθημερινότητά τους άτομα τρίτης ηλικίας. Για παράδειγμα, οι δουλειές του σπιτιού, η μεταφορά των ηλικιωμένων σε μονάδες υγείας, μια σύντομη βόλτα σε ένα πάρκο, μια ουσιώδης συζήτηση, μια επίσκεψη σε ένα μουσείο αποτελούν μερικά από τα πράγματα που μπορούν να προσφέρουν εθελοντικά οι νέοι σε άτομα τρίτης ηλικίας. Ωστόσο, και τα άτομα τρίτης ηλικίας μπορούν και οφείλουν να επικοινωνούν ουσιαστικά με νέα άτομα μέσα από δημιουργικές δραστηριότητες, δίνοντάς τους διδάγματα για τη ζωή μέσα από την πολυπειρία τους.

            Η μοναξιά αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της εποχής μας και δυστυχώς, έχει αποδείξει ότι επηρεάζει αρνητικά σε βάθος τους ανθρώπους όλων των ηλικιών και των κοινωνικών τάξεων. Γι’ αυτό, οφείλουμε όλοι μας να ευαισθητοποιηθούμε και να δραστηριοποιηθούμε ώστε να διαμορφώσουμε ουσιαστικές σχέσεις, να καλλιεργήσουμε την ενσυναίσθηση και τον αλτρουισμό μας και να κοινωνικοποιηθούμε ομαλά και ανθρώπινα, όπως σε προηγούμενες δεκαετίες.