ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ 2026

ΔΙΔΑΚΣΟΥΣΑ: ΑΘΗΝΑ Ν. ΜΑΛΑΠΑΝΗ, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ

Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, Β 1.5-8, 1103b2-25

Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί. Οὕτω δὴ καὶ ἐπί τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.

Α1.α.

1. Το κριτήριο που διαφοροποιεί μια «ἀγαθή πολιτεία» από μια «φαύλη» είναι ο βαθμός επιτυχίας των νομοθετών στην καθοδήγηση των πολιτών σε καλές «ἕξεις».  Σωστό

2. Ο Αριστοτέλης με την αναφορά του στους κιθαριστές και στους οικοδόμους δείχνει ότι οι άνθρωποι έχουν από τη φύση ταλέντο στις «τέχνες», στα τεχνικά δημιουργήματα. Σωστό

Α1.β. i) «ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι»: Σε ποιες λέξεις-φράσεις του αρχαίου κειμένου αναφέρεται η αντωνυμία «αὐτοῖς»;

Η φράση οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί αναφέρεται στους σώφρονες και τους πράους ανθρώπους. Μέσα από αυτό το παράδειγμα, ο Αριστοτέλης θέλει να δείξει ότι κάποιοι άνθρωποι αποκτούν σωφροσύνη και πραότητα λόγω των συναναστροφών τους με ανάλογα άτομα, ενώ κάποιοι άλλοι άνθρωποι μπορεί να αποκτήσουν τα αντίθετα χαρακτηριστικά και να γίνουν ακόλαστοι και οργίλοι (ευέξαπτοι, οξύθυμοι), γιατί κάνουν αντίστοιχες συναναστροφές. Επομένως, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι η συμπεριφορά μας και οι δεξιότητές μας καλλιεργούνται ανάλογα με τις συναναστροφές μας, τα ερεθίσματά μας και τα κίνητρα που λαμβάνουμε από το εξωτερικό μας περιβάλλον. Πιστεύει ότι δεν αρκεί να εθιζόμαστε σε κάποιες συνήθειες (ἔξεις) και συμπεριφορές, πρέπει να εθιζόμαστε στις σωστές και εποικοδομητικές για εμάς συνήθειες και συμπεριφορές και να αποδίδουμε την απαιτούμενη ποιότητα στις ενέργειές μας και τις πράξεις μας ώστε να οδηγούμαστε σε θετικές ἔξεις και συμπεριφορές. Μέσα από αυτό το παράδειγμα που είναι παρμένο από την καθημερινή – κοινωνική ζωή των ανθρώπων, μία διδακτική τεχνική που συνήθιζε ο Αριστοτέλης, ο φιλόσοφος θέλει να δείξει και να αποδείξει ότι έτσι προκύπτουν και τα αγαθά και τα φαύλα πολιτεύματα. Αν οι νομοθέτες πετύχουν να εθίσουν τους πολίτες σε υγιείς πράξεις και συμπεριφορές, τότε δημιουργούνται τα αγαθά πολιτεύματα. Αν όμως οι νομοθέτες δεν πετύχουν να εθίσουν τους πολίτες σε υγιείς πράξεις και συμπεριφορές, τότε προκύπτουν τα ευτελή και φαύλα πολιτεύματα που δεν καταφέρνουν να προσφέρουν μια εύρυθμη κοινωνικοπολιτική λειτουργία στην πόλιν.

ii) «κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς»: Σε ποια λέξη του αρχαίου κειμένου αναφέρεται η αντωνυμία «τούτων»;

Στη φράση Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις, η αντωνυμία τούτων αναφέρεται στον όρο τὰς ἐνεργείας. Η διαφοροποίηση των ενεργειών μας, των πράξεών μας και η διαφορετική ποιότητα που τους αποδίδουμε καθορίζουν τις ἔξεις, τις συνήθειες που διαμορφώνουμε στη ζωή μας. Έτσι, ο εθισμός σε ποιοτικές πράξεις και ενέργειες προκαλεί ποιοτικές συνήθειες/ἔξεις, ενώ ο εθισμός σε μη υγιείς συμπεριφορές προκαλεί αντίστοιχα αρνητικές και επιβλαβείς συνήθειες/ἔξεις. Με αυτόν τον τρόπο, ο Αριστοτέλης επιθυμεί να διδάξει το κοινό του ότι δεν αρκεί η ανάπτυξη συνηθειών και ο εθισμός σε συγκεκριμένες πράξεις και συμπεριφορές, αλλά το άτομο πρέπει να προσέχει και να προσπαθεί να εθίζεται σε υγιείς και εποικοδομητικές συνήθειες και συμπεριφορές.

Β1. «Μαρτυρεῖ δὲ … ἀγαθοὶ ἢ κακοί»: Πώς γεννιούνται και φθείρονται οι τέχνες και οι αρετές και ποια είναι η συμβολή του δασκάλου σε αυτή τη διαδικασία;

            Μέσα από αυτό το χωρίο, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι οι αρετές γεννιούνται και φθείρονται ανάλογα με τις συνήθειες/ἔξεις που διαμορφώνουν οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους. Οι άνθρωποι λοιπόν, πρέπει να προσδίδουν ποιότητα στις ενέργειές τους και τις πράξεις τους ώστε να διαμορφώνουν υγιείς συμπεριφορές. Σε αυτό διαδραματίζει καταλυτικό ρόλο ο δάσκαλος, καθώς ως παιδαγωγός οφείλει να ωθήσει το άτομο στην ανάπτυξη και καλλιέργεια υγιών συμπεριφορών και συνηθειών. Έτσι, εάν ένα άτομο μάθει να παίζει κιθάρα σωστά, θα γίνει ένας καλός κιθαριστής. Εναλλακτικά, δεν θα γίνει καλός κιθαριστής, αλλά μέτριος ή ανεπαρκής. Ομοίως και ένας οικοδόμος, εάν μάθει να χτίζει σωστά, θα είναι καλός οικοδόμος, ενώ εάν δεν μάθει να οικοδομεί σωστά, θα γίνει επίσης μέτριος και ανεπαρκής οικοδόμος.

            Κατ’ αντιστοιχία, ο Αριστοτέλης θέλει να δείξει πώς διαμορφώνονται τα αγαθά και τα φαύλα πολιτεύματα. Εάν ο νομοθέτης, ο οποίος λαμβάνει παιδαγωγικό ρόλο για τους πολίτες του, καταφέρει να εθίσει τους πολίτες σε σωστές συνήθειες και συμπεριφορές, τότε θα δημιουργήσει αγαθά πολιτεύματα. Εάν όμως, αποτύχει στον παιδαγωγικό του ρόλο να διαμορφώσει την ηθική των πολιτών του και τους οδηγήσει σε μη υγιείς συνήθειες και συμπεριφορές, οδηγούν στα φαύλα και ευτελή πολιτεύματα.

            Επομένως, ο Αριστοτέλης κάνει τη σύγκριση μεταξύ αγαθών και φαύλων πολιτευμάτων και υποστηρίζει ότι όπως ο εθισμός σε ποιοτικές ενέργειες και συμπεριφορές, οδηγεί σε καλούς τεχνίτες και καλλιτέχνες, έτσι οδηγεί και σε αγαθά πολιτεύματα. Διαφορετικά ο δάσκαλος – νομοθέτης έχει αποτύχει και οδηγεί τους πολίτες σε φαύλα και ευτελή πολιτεύματα που δεν εξασφαλίζουν την εύρυθμη λειτουργία του κοινωνικοπολιτικού συνόλου.

ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Στη δικαιοσύνη λοιπόν εμπεριέχεται ο φιλάλληλος και κοινωνικός χαρακτήρας και σ’ αυτό έγκειται η αξία της και στον πέρα από το δίκαιο χώρο. Είναι η δικαιοσύνη ως επιείκεια. […] Η δικαιοσύνη και η επιείκεια και στον πέραν του δικαίου χώρο είναι η «αρετή προς έτερον». Απαιτεί τη θεώρηση και της οπτικής του άλλου, όχι αναγκαίως για να τη δεχθούμε, αλλά για να την κατανοήσουμε. Και η θεώρηση αυτή σημαίνει, βέβαια, περαιτέρω και στήριξη του άλλου, όταν χρειάζεται, σημαίνει αυτό που επιτάσσει η διάταξη του Συντάγματός μας, όταν αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής αλληλεγγύης. Η δίκαιη αυτή συμπεριφορά του πολίτη, του ατόμου γενικότερα αφορά όλες τις σχέσεις του, τις προσωπικές, τις κοινωνικές, ακαδημαϊκές, επαγγελματικές, συναδελφικές, προς υφιστάμενο, προς προϊστάμενο, τις πολιτικές σχέσεις, αλλά και τις διακρατικές, διεθνείς, διαπολιτισμικές, διαθρησκευτικές και όποιες άλλες ανθρώπινες, ατομικές ή συλλογικές, σχέσεις.

Πώς παρουσιάζονται η συμπεριφορά και οι επιλογές του ατόμου στα πεδία της ανθρώπινης πράξης στο παράλληλο κείμενο και στο απόσπασμα «Οὕτω δὴ … ἄδικοι» από το διδαγμένο κείμενο;

            Σύμφωνα με το παράλληλο κείμενο, η δικαιοσύνη και η επιείκεια αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά κάθε σύγχρονου ανθρώπου. Η δικαιοσύνη καθορίζεται κυρίως από τις σχέσεις μας με τους συνανθρώπους και συμπολίτες μας, μία άποψη που εκφράζεται και στο πρωτότυπο κείμενο, στο χωρίο  Οὕτω δὴ καὶ ἐπί τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Οι άνθρωποι λοιπόν, μέσα από τις συναναστροφές τους και την ποιότητα που προσδίνουν και εάν προσδίνουν στις ενέργειές τους, τις συμπεριφορές τους και τις πράξεις τους καθορίζουν αν θα αναπτύξουν και θα καλλιεργήσουν τη δικαιοσύνη ή την αδικία, την ανδρεία ή τη δειλία και τον φόβο. Επομένως, ανάλογα με την ποιότητα των ενεργειών που προσδίδουν οι άνθρωποι στις ενέργειές τους και τις συμπεριφορές τους, μπορούν να οδηγηθούν σε ηθικές ή μη αρετές, σε θετικά ή αρνητικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους.

            Ομοίως και το παράλληλο κείμενο αναδεικνύει την αξία της κοινωνικής συναναστροφής για την  καλλιέργεια της δικαιοσύνης και της επιείκειας. Η ηθική αρετή της δικαιοσύνης δημιουργείται μέσα από την κοινωνική αλληλεγγύη και τη στήριξη που πρέπει να προσφέρει στους συνανθρώπους και συμπολίτες μας από κάθε θέση και σε κάθε μορφής σχέση.

            Επομένως, και τα δύο κείμενα αναφέρουν ότι η δικαιοσύνη και γενικώς, οι θετικές αρετές προκύπτουν από την κοινωνική συναναστροφή και αλληλεγγύη και αδιαμφισβήτητα, από την ποιότητα των πράξεων και ενεργειών που προσδίδουμε σε αυτές.

Β3.

1. Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στη Μίεζα και πέθανε στη Χαλκίδα. Λάθος

2. Ο Αριστοτέλης ασκούσε δριμεία κριτική σε όλους τους συναδέλφους του στην Ακαδημία εκτός από τον Πλάτωνα.  Λάθος

3. Για την εκπαίδευση του Αλεξάνδρου ο Αριστοτέλης επιμελήθηκε μια νέα έκδοση των ομηρικών επών. Σωστό

4. Η γνωριμία του Αριστοτέλη με τον Εύδοξο από την Κνίδο τον επηρέασε θετικά. Σωστό

5. Για τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία είναι στατική κατάσταση και όχι ενέργεια της ψυχής. Λάθος

B4. Για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις να γράψετε μία ετυμολογικά συγγενή από το διδαγμένο κείμενο:

§  ρυπογόνος: γινόμενον (< ρύπος + γόνος < γίγνομαι)

§  ανάθεση: νομοθέτου (< νόμος + τίθημι)

§  ένδεια: ἔδει

§  ξέφρενος: διαφέρει

§  διάστρεμμα: ἀναστρέφεσθαι

Γ. ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Λυσίας, Περὶ τοῦ Σηκοῦ Ἀπολογία, 7.27-29 (εκδ. Τ. Thalheim, Lysiae Orationes, Bibliotheca Teubneriana, Λειψία 1913)

Οι μορίαι ήταν ιερά ελαιόδεντρα, συνήθως οριοθετημένα μέσα σε περίβολο (σηκόν). Οποιαδήποτε ανθρώπινη επέμβαση απαγορευόταν, ενώ ενδεχόμενη παράνομη δραστηριότητα (καλλιέργεια, μάζεμα καρπών, κλάδεμα) επέσυρε βαριές ποινές. Ο ομιλητής του λόγου του Λυσία «Περὶ τοῦ Σηκοῦ Ἀπολογία» υπερασπίζεται τον εαυτό του από την κατηγορία ότι έκοψε ένα τέτοιο ελαιόδεντρο. Στο συγκεκριμένο απόσπασμα καταδεικνύει γιατί δεν θα μπορούσε να είχε διαπράξει το αδίκημα, για το οποίο κατηγορείται.

/ Πότερον δέ μοι: δοτική προσωπική κτητική κρεῖττον ἦν: Απρόσωπη έκφραση, ὦ βουλή: κλητική προσφώνηση, δημοκρατίας: ΥΜ οὔσης: εναντιωματική μετοχή, γενική απόλυτη παρανομεῖν: τελικό απαρφ. Υποκείμενο ρήματος/ Κ.Π. ευθεία ερώτηση, ολικής αγνοίας, διμελής /ἢ ἐπὶ τῶν τριάκοντα: εμπρ. κατάστασης;/ Κ.Π. Ευθεία ερώτηση, ολικής αγνοίας, διμελής (κρεῖττον ἦν: Απρόσωπη έκφραση/ παρανομεῖν: τελικό απαρφ. ΥΡ)

Κ.Π. (ἐγώ:ΥΡ) /καὶ οὐ λέγω:Ρ ὡς τότε: επιρ. χρόνου δυνάμενος: αιτιολογική μτχ. συνημμένη στο ΥΡ ἢ ὡς νῦν: επιρ. χρόνου διαβεβλημένος: αιτιολογική μτχ. συνημμένη στο ΥΡ,/ /ἀλλὰ τῷ βουλομένῳ: επιθετική μτχ., δοτική προσωπική  τότε: επιρ. χρόνου μᾶλλον: επιρ. ποσού ἐξῆν: Απρόσωπο Ρ. / Κ.Π.

ἀδικεῖν: τελικό απαρφ. ΥΡ ἢ νυνί: επιρ. χρόνου.

/ἐγὼ: ΥΡ τοίνυν οὐδ’ ἐν ἐκείνῳ: επιθ. προσδ. τῷ χρόνῳ: εμπρ. χρόνου οὔτε τοιοῦτον: αντικ. μτχ. οὔτε ἄλλο: επιθ. προσδ. οὐδὲν: επιθ. προσδ. κακὸν: αντικείμενο μτχ. ποιήσας: κατηγορηματική μτχ. συνημμένη στο ΥΡ φανήσομαι:Ρ./ Κ.Π.

/Πῶς δ’ ἄν,/ (εἰ μὴ πάντων: κατηγορηματικός προσδιορισμός ἀνθρώπων: γενική διαιρετική λόγω του επιθέτου υπερθετικού βαθμού ἐμαυτῷ: δοτική προσωπική αντιχαριστική κακονούστατος: κατηγορούμενο ἦν:Ρ,) Δ.Π. επιρ. υποθετική, επιρ. προσδ. υπόθεσης /ὑμῶν: ΥΜ οὕτως: επιρ. τρόπου ἐπιμελουμένων: χρονική μτχ. γενική απόλυτη ἐκ τούτου: εμπρ. προέλευσης τὴν μορίαν: αντικ. απαρφ. ἀφανίζειν: τελικό απρφ. αντικ.ρ. ἐπεχείρησα:Ρ τοῦ χωρίου: γενική διαιρετική,/ Κ.Π. (ἐν ᾧ: εμπρ. τόπου δένδρον: ΥΡ μὲν οὐδὲ ἕν: επιθ. προσδ. ἐστι:Ρ,): Δ.Π. αναφορική, προσδιοριστική στο τοῦ χωρίου /μιᾶς: επιθ. προσδ. δὲ ἐλάας: γενική του περιεχομένου σηκός:ΥΡ,/ (ὡς οὗτός: ΥΡ φησιν:Ρ,) Δ.Π. αναφορική παραβολική του τρόπου /ἦν:Ρ,/ Κ.Π. /κυκλόθεν: επιρ. τόπου δὲ ὁδὸς: ΥΡ περιέχει:Ρ,/ Κ.Π. /ἀμφοτέρωθεν: επιρ. τόπου: γενική διαιρετική δὲ γείτονες:ΥΡ περιοικοῦσιν:Ρ,/ Κ.Π. /ἄερκτον: κατηγορούμενο δὲ καὶ πανταχόθεν: επιρ. τόπου κάτοπτόν: κατηγορούμενο ἐστιν:Ρ (τὸ χωρίον: ΥΡ); / Κ.Π. Ευθείες Ερωτήσεις, μονομελείς, μερικής αγνοίας

Κ.Π. Ευθεία ερώτηση, μονομελής, μερικής αγνοίας /ὥστε τίς: ΥΡ ἂν ἀπετόλμησε:Ρ, τούτων: ΥΜ οὕτως: επιρ. τρόπου ἐχόντων: εναντιωματική μτχ. γενική απόλυτη, ἐπιχειρῆσαι: τελικό απαρφ. αντικ.ρ. τοιούτῳ: επιθ. προσδ. πράγματι: αντικ. απαρφ.;/

Κ.Π. /Δεινὸν: κατηγορούμενο δέ μοι δοκεῖ:Ρ εἶναι: ειδικό απαρφ. ΥΡ ὑμᾶς: Υποκ. απαρφ. μέν,/ (οἷς ὑπὸ τῆς πόλεως: εμπρ. προέλευσης τὸν ἅπαντα: επιθ. προσδ. χρόνον: αιτιατική του χρόνου προστέτακται: Ρ τῶν μορίων: αντικ. απαρφ. ἐλαῶν: γενική διαιρετική ἐπιμελεῖσθαι: τελικό απαρφ. ΥΡ,) Δ.Π. αναφορική, προσδ. /μήθ’ ὡς ἐπεργαζόμενον: αιτιολογική μτχ. Υποκ. απαρφ. πώποτε: επιρ. χρόνου ζημιῶσαί: τελικό απαρφ. ΥΡ μήθ’ ὡς ἀφανίσαντα: αιτιολογική μτχ. εἰς κίνδυνον: εμπρ. κατάστασης καταστῆσαι: τελικό απαρφ. αντικ. ρ.,/ (τοῦτον δ’ ὃς:ΥΡ οὔτε γεωργῶν: κατηγορηματική μτχ. συνημμένη στο ΥΡ ἐγγὺς: επιρ. τόπου τυγχάνει:Ρ οὔτ’ ἐπιμελητὴς: ΥΡ ᾑρημένος: επιθ. μτχ. επιθ. προσδ. οὔθ’ ἡλικίαν: αντικ. μτχ. ἔχων: επιθ. μτχ. ΥΡ εἰδέναι: τελικό απαρφ. αντικ. μτχ. περὶ τῶν τοιούτων: εμπρ. αναφοράς,) Δ.Π. αναφορική /ἀπογράψαι:Ρ με: Υποκ. απαρφ. (ετεροπροσωπία) ἐκ τῆς γῆς: εμπρ. προέλευσης μορίαν: αντικ. απαρφ. ἀφανίζειν: τελικό απαρφ. αντικ.ρ../ Κ.Π.

§  ἄερκτος: αφύλακτος

§  ἐπεργάζομαι: εργάζομαι παράνομα

§  ἀπογράφω: καταγγέλλω, υποβάλλω γραπτή καταγγελία

Γ1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τη μετάφραση του παρακάτω αποσπάσματος: «ὥστε τίς ἂν … ἀφανίζειν.».

ὥστε τίς ἂν ἀπετόλμησε, τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπιχειρῆσαι τοιούτῳ πράγματι; Δεινὸν δέ μοι δοκεῖ εἶναι ὑμᾶς μέν, οἷς ὑπὸ τῆς πόλεως τὸν ἅπαντα χρόνον προστέτακται τῶν μορίων ἐλαῶν ἐπιμελεῖσθαι, μήθ’ ὡς ἐπεργαζόμενον πώποτε ζημιῶσαί <με> μήθ’ ὡς ἀφανίσαντα εἰς κίνδυνον καταστῆσαι, τοῦτον δ’ ὃς οὔτε γεωργῶν ἐγγὺς τυγχάνει οὔτ’ ἐπιμελητὴς ᾑρημένος οὔθ’ ἡλικίαν ἔχων εἰδέναι περὶ τῶν τοιούτων, ἀπογράψαι με ἐκ τῆς γῆς μορίαν ἀφανίζειν.

Επομένως θα τολμούσε κάποιος, ενώ έτσι έχουν τα πράγματα, να επιχειρήσει ένα τέτοιο πράγμα; Μου φαίνεται ότι είναι δεινό σε εσάς, στους οποίους έχει προσταχθεί από την πόλη να επιμεληθείτε τα εδάφη με τις ιερές ελιές σε όλον τον υπόλοιπο χρόνο, μήτε επειδή τάχα δεν επεξεργάστηκα ποτέ μέχρι τώρα να ζημιωθώ μήτε επειδή τάχα τα αφάνισα να καταστώ σε κίνδυνο, αυτός ο οποίος ούτε τυγχάνει να καλλιεργεί τη γη εκεί κοντά ούτε είναι εκλεγμένος επιμελητής ούτε έχει την ηλικία να γνωρίζει καλά τέτοια σχετικά ζητήματα, με μήνυσε εγγράφως ότι αφανίζω μια ιερή ελιά από τη γη.   

ΑΠΟΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΣΤΑ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ!

Ποιος λοιπόν θα τολμούσε, ενώ τα πράγματα έχουν έτσι, να επιχειρήσει μια τέτοια πράξη; Μου φαίνεται μάλιστα παράδοξο ότι εσείς, στους οποίους η πόλη έχει αναθέσει διαρκώς τη φροντίδα των ιερών ελαιόδεντρων (μορίων), ούτε ποτέ με τιμωρήσατε ως κάποιον που τα καταστρέφει ούτε με φέρατε σε δίκη ως κάποιον που τα εξαφάνισε· ενώ αυτός εδώ, που ούτε γεωργός είναι ούτε ζει κοντά στο κτήμα, ούτε έχει εκλεγεί επόπτης ούτε έχει την κατάλληλη ηλικία και εμπειρία για να γνωρίζει τέτοια ζητήματα, με κατηγορεί εγγράφως ότι εξαφανίζω μια ιερή ελιά από τη γη μου.

Γ2. Με ποια επιχειρήματα υποστηρίζει ο ομιλητής την αθωότητά του σχετικά με την κοπή της ιερής ελιάς;

Με το αρχικό του επιχείρημα, ο ομιλητής προσπαθεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του από το ότι έκοψε μία ιερή ελιά από τον σηκό. Αναφέρει ότι δεν θα μπορούσε να είναι τόσο κακοπροαίρετος ώστε να προβεί σε μια τέτοια ανίερη και ασεβή πράξη. Επιπλέον, οι μορίαι (οι ιερές αυτές ελιές) βρίσκονται κυκλικά σε δρόμο όπου και από τις δύο πλευρές του κατοικούν άνθρωποι και είναι από παντού ορατές, με αποτέλεσμα να είναι αδύνατο κάποιος να κόψει κάποιο από αυτά τα ιερά ελεόδεντρα (Πῶς δ’ ἄν, εἰ μὴ πάντων ἀνθρώπων ἐμαυτῷ κακονούστατος ἦν, ὑμῶν οὕτως ἐπιμελουμένων ἐκ τούτου τὴν μορίαν ἀφανίζειν ἐπεχείρησα τοῦ χωρίου, ἐν ᾧ δένδρον μὲν οὐδὲ ἕν ἐστι, μιᾶς δὲ ἐλάας σηκός, ὡς οὗτός φησιν, ἦν, κυκλόθεν δὲ ὁδὸς περιέχει, ἀμφοτέρωθεν δὲ γείτονες περιοικοῦσιν, ἄερκτον δὲ καὶ πανταχόθεν κάτοπτόν ἐστιν;). Οι δύο ρητορικές ερωτήσεις αποδεικνύουν την ψυχική ένταση του ομιλητή.

Επιπλέον, ο κατηγορούμενος δεν έχει κατηγορηθεί ποτέ μέχρι τώρα για ένα τέτοιο αδίκημα (καταστροφή ή αποκοπή των ιερών ελαιόδεντρων). Τέλος, ο κατήγορός του παρόλο που δεν καλλιεργεί γη εκεί κοντά ούτε είναι εκλεγμένος επιμελητής ούτε έχει την απαιτούμενη ηλικία για να γνωρίζει αυτά τα πράγματα, τον κατηγορεί ότι αφάνισε ιερές ελιές (Δεινὸν δέ μοι δοκεῖ εἶναι ὑμᾶς μέν, οἷς ὑπὸ τῆς πόλεως τὸν ἅπαντα χρόνον προστέτακται τῶν μορίων ἐλαῶν ἐπιμελεῖσθαι, μήθ’ ὡς ἐπεργαζόμενον πώποτε ζημιῶσαί <με> μήθ’ ὡς ἀφανίσαντα εἰς κίνδυνον καταστῆσαι, τοῦτον δ’ ὃς οὔτε γεωργῶν ἐγγὺς τυγχάνει οὔτ’ ἐπιμελητὴς ᾑρημένος οὔθ’ ἡλικίαν ἔχων εἰδέναι περὶ τῶν τοιούτων, ἀπογράψαι με ἐκ τῆς γῆς μορίαν ἀφανίζειν).

Με αυτά τα επιχειρήματά λοιπόν, προσπαθεί να υποστηρίξει τον εαυτό του και να κερδίσει την αθώωσή του.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ!

Στο συγκεκριμένο απόσπασμα ο ομιλητής (ο κατηγορούμενος) προσπαθεί να αποδείξει ότι δεν κατέστρεψε την ιερή ελιά (μορία) και χρησιμοποιεί μια σειρά από λογικά επιχειρήματα:

1. Επιχείρημα από τις πολιτικές συνθήκες

Ο ομιλητής συγκρίνει τη δημοκρατική περίοδο με την περίοδο της τυραννίας των Καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων.

• Υποστηρίζει ότι επί των Τριάκοντα ήταν ευκολότερο για κάποιον να αδικεί και να παρανομεί χωρίς συνέπειες.
• Παρ’ όλα αυτά, ούτε τότε κατηγορήθηκε ούτε αποδείχθηκε ότι διέπραξε οποιαδήποτε παράνομη πράξη.
• Άρα είναι απίθανο να παρανομήσει τώρα, σε περίοδο δημοκρατίας και αυστηρότερου ελέγχου.

2. Επιχείρημα από το προσωπικό συμφέρον (λογικό επιχείρημα)

Ο ομιλητής διερωτάται:

«Πώς θα επιχειρούσα κάτι τέτοιο, αν δεν ήμουν ο πιο ανόητος άνθρωπος;»

• Η καταστροφή μιας μορίας συνεπαγόταν σοβαρές ποινές.
• Επομένως δεν θα είχε κανένα συμφέρον να διαπράξει μια τόσο επικίνδυνη πράξη.
• Προβάλλει έτσι την εικόνα ενός λογικού ανθρώπου που δεν ενεργεί εις βάρος του εαυτού του.

3. Επιχείρημα από τις αντικειμενικές συνθήκες του χώρου

Περιγράφει λεπτομερώς το χωράφι:

• δεν υπήρχε άλλο δέντρο εκεί,
• η ελιά βρισκόταν σε εμφανές σημείο,
• γύρω υπήρχε δρόμος,
• υπήρχαν γείτονες και από τις δύο πλευρές,
• ο χώρος ήταν ανοιχτός και ορατός από παντού.

Άρα:

• η καταστροφή της ελιάς δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη,
• κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα τολμούσε να κάνει μια τέτοια πράξη μπροστά στα μάτια τόσων πιθανών μαρτύρων.

4. Επιχείρημα από τη μαρτυρία των αρμόδιων αρχών

Απευθυνόμενος στη Βουλή λέει ότι:

• οι βουλευτές είχαν επίσημα αναλάβει την εποπτεία των ιερών ελιών,
• ποτέ δεν τον τιμώρησαν ως κάποιον που κακοποιούσε ή κατέστρεφε μορία,
• ποτέ δεν τον παρέπεμψαν σε δίκη γι’ αυτό το αδίκημα.

Επομένως:

• οι αρμόδιοι που είχαν γνώση του ζητήματος δεν διαπίστωσαν καμία παράβαση εκ μέρους του.

5. Επιχείρημα κατά της αξιοπιστίας του κατηγόρου

Υποβαθμίζει την αξιοπιστία του αντιδίκου του:

• δεν είναι γεωργός,
• δεν κατοικεί κοντά στο κτήμα,
• δεν είναι επίσημος επιμελητής των μοριών,
• δεν διαθέτει την ηλικία και την εμπειρία για να γνωρίζει τέτοια ζητήματα.

Άρα:

• δεν έχει ούτε αρμοδιότητα ούτε επαρκή γνώση για να διατυπώνει τέτοια κατηγορία.

Συνοπτικά

Τα βασικά επιχειρήματα του ομιλητή είναι:

1. Δεν παρανόμησε ούτε σε εποχές όπου ήταν ευκολότερο να παρανομεί κανείς.
2. Δεν είχε κανένα συμφέρον να διαπράξει μια τόσο επικίνδυνη πράξη.
3. Οι συνθήκες του χώρου καθιστούσαν αδύνατη την κρυφή καταστροφή της ελιάς.
4. Οι αρμόδιοι επόπτες δεν τον είχαν ποτέ κατηγορήσει ή τιμωρήσει.
5. Ο κατήγορος δεν είναι αξιόπιστος ούτε αρμόδιος να κρίνει το ζήτημα.

Τα επιχειρήματα αυτά συνδυάζουν λογική απόδειξη (λόγος), ενίσχυση του ήθους του ομιλητή (ήθος) και υπονόμευση της αξιοπιστίας του κατηγόρου.

Γ3.α. «τοῦτον δ’ ὃς οὔτε … ᾑρημένος»: να μεταφέρετε τους κλιτούς τύπους στον άλλο αριθμό.

τοῦτον δ’ ὃς οὔτε γεωργῶν ἐγγὺς τυγχάνει οὔτ’ ἐπιμελητὴς ᾑρημένος:

§  τοῦτον: τούτους

§  ὅς: οἵ

§  γεωργῶν: γεωργοῦντες

§  τυγχάνει: τυγχάνουσι(ν)

§  ἐπιμελητής: οἱ ἐπιμεληταί

§  ἡρημένος: ἡρημένοι

Γ3.β.

§  διαβεβλημένος: να γραφεί το β’ ενικό πρόσωπο της προστακτικής παθητικού αορίστου. ~ διαβλήθητι

§  ἀφανίζειν: να γραφεί το απαρέμφατο του μέλλοντα. ~ ἀφανιεῖν

§  φησιν: να γραφεί στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό της ευκτικής ενεστώτα. ~ φαίη

§  περιοικοῦσι: να γραφεί στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό της οριστικής παρατατικού. ~ περιώκουν (με υπογεγραμμένη στο ω)

Γ4.α. Να χαρακτηρίσετε συντακτικά τους όρους που εμφανίζονται στο αδίδακτο με έντονα γράμματα:

§  οὔσης: εναντιωματική μετοχή, γενική απόλυτη

§  ἀδικεῖν: τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο στο απρόσωπο ρήμα ἐξῆν

§  ἐμαυτῷ: δοτική προσωπική αντιχαριστική από το κακονούστατος

§  ἐλαῶν: γενική διαιρετική

§  ὡς ἀφανίσαντα: αιτιολογική μετοχή υποκειμενικής αιτιολογίας λόγω του μορίου ὠς, συνημμένη στο υποκείμενο του απαρεμφάτου (στο με)

§  ἐπιμελητὴς: κατηγορούμενο στο ὅς

Γ4.β. «Πῶς δ’ ἄν, εἰ μὴ πάντων ἀνθρώπων ἐμαυτῷ κακονούστατος ἦν, ὑμῶν οὕτως ἐπιμελουμένων ἐκ τούτου τὴν μορίαν ἀφανίζειν ἐπεχείρησα τοῦ χωρίου»: να αναγνωρίσετε το είδος του υποθετικού λόγου και να τον μετατρέψετε στο προσδοκώμενο.

Εἰ + οριστική ιστορικού χρόνου (ἦν: Παρατατικός του εἰμί) στην  υπόθεση: Δυνητική Οριστική στην απόδοση (ἄν ἐπιχείρησα)

Ο υποθετικός αυτός λόγος δηλώνει το αντίθετο του πραγματικού (ή το μη πραγματικό).

Εἀν/ἄν/ἤν + Υποτακτική (υπόθεση): Οριστική Μέλλοντα (απόδοση)

Πῶς δὲ, ἐάν μὴ πάντων ἀνθρώπων ἐμαυτῶ κακονούστατος ἦ (με υπογεγραμμένη), ὑμῶν οὕτως ἐπιμελουμένων ἐκ τούτου τὴν μορίαν ἀφανίζειν ἐπιχειρήσω τοῦ χωρίου.